Fleksja / Odmiennia / Odmiana wyrazów (od łac. flexio = zginanie; niem. Flexion, fr. flexion, ang. inflexion, ros. fleksija):
- “(…) odmiana wyrazów; zespół form służących do oznaczania stosunków między wyrazami w zdaniu” (Słownik języka polskiego pod redakcją W. Doroszewskiego);
- “Fleksja, odmiana wyrazów; zespół form wyrazowych zróżnicowanych w zależności od funkcj, jakie wyrazy pełnią w zdaniu” (Wielka encyklopedia powszechna PWN).
Określenie definicji fleksji jest zależne od tego, jak rozumie się terminy podstawowe: “wyraz” oraz “forma”.
WYRAZ
Jan Tokarski wyróżnia pojęcia:
- wyraz syntagmatyczny (gr. syntagma = oddział wojskowy, całość uporządkowana, uporządkowanie)
wyraz w tekście, zwykle w jednej z form i w jednym ze znaczeń
(np. w zdaniu Mam wielu przyjaciół: przyjaciół), - wyraz paradygmatyczny (gr. paradeigma = wzór, przykład)
zbiór wyrazów syntagmatycznych, zestawiony według określonej zasady porządkującej
- paradygmaty jako takie w zdaniu nie występują
(np. zbiór wszystkich form wyrazu przyjaciel).
FORMA
Tokarski podaje trzy znaczenia:
- podzielność wyrazu na części znaczeniowe wymienne (definicja Doroszewskiego),
- morfem (definicja Szobera – dziś przestarzała),
- składnik wyrazu paradygmatycznego (paradygmatu) stanowiącego zbiór wyrazów syntagmatycznych i uporządkowanego według określonej zasady gramatycznej, mającego zwykle wspólny temat i różne końcówki – wyraz syntagmatyczny.
POJĘCIE AGLUTYNACJI
Aglutynacja (łac. agglutino = zlepiam) to typ organizacji znamion i funkcji w formach fleksyjnych – taki jak w formach czasu przeszłego w koniugacji polskiej.
Różnice między aglutynacją a fleksją:
- w aglutynacji końcówki mogą być ruchome, podczas gdy we fleksji mają one miejsce stałe, zwykle na końcu wyrazów;
- w aglutynacji jedna końcówka może obsługiwać szereg form związanych z sobą, podczas gdy we fleksji końcówka ta musi być powtarzanaprzy każdej z form, których dotyczy;
- w aglutynacji następuje podporządkowanie poszczególnych funkcji odrębnym znamionom, tak że łączenie tych funkcji powoduje zestawienie znamion obok siebie, podczas gdy we fleksji jedno znamię niepodzielnie może dotyczyć całego splotu różnych funkcji
