Brzmieniowe właściwości mowy nakładające się na głoskowy, sylabiczny i wyrazowy ciąg wypowiedzi. Należą do nich akcent, intonacja i iloczas.
Akcent
We współczesnej polszczyźnie nie służy on rozróżnianiu znaczeń wyrazów, nie jest więc cechą odróżniającą. Funkcjonajlnie jest jednak najistotniejszą polską cechą konfiguracyjną. Można więc wykorzystać go do sygnalizowania rozczłonkowania tekstu na elementy składowe, np. grupy syntaktyczne, wyrazy.
Akcent, czyli wyróżnienie jakiegoś wyrażenia językowego, ze względu na typ eksponowanej jednostki można podzielić na:
- akcent wyrazowy (gramatyczny) – wyróżnienie sylaby
- akcent zdaniowy - wyróżnienie wyrazów lub grup syntaktycznych
Akcent wyrazowy
Czyli wyróżnienie sylaby – jest to zjawisko stricte fonetyczne.
O tym, że jakaś sylaba jest akcentowana, wyróżniona, można przekonać się jedynie przez porównanie badanej jednostki względem innych współwystępujących z nią sylab.
Akcent wyrazowy w języku polskim
Jeśli chodzi o miejsca, jakie w większość polskich wyrazów zajmują sylaby akcentowane, można powiedzieć, że akcent jest stały i z reguły pada na przedostatnią sylabę, więc nazywa się go paroksytonicznym. Jednak można zaobserwować odstępstwa w formie proparoksytonezy oraz oksytonezy.
Akcent zdaniowy
Polega na dodatkowym wzmocnieniu jednej z sylab w wypowiedzi. W polszczyźnie pada najczęściej na przedostatnią sylabę wypowiedzenia. Jest to położenie neutralne.
Ortotonizm, atonizm
Ze względu na akcent w języku polskim wyrazy podzielić można na:
- wyrazy ortotoniczne (posiadające swój akcent)
- wyrazy atoniczne (niesamodzielne akcentowo)
- proklityki
- enklityki
Iloczas
Iloczas – czas wymawiania poszczególnych głosek polskich nie jest istotny ze znaczeniowego punktu widzenia. Długość trwania poszczególnych segmentów nie ma wpływu na sposób rozumienia polskojęzycznych tekstów mówionych.
W języku polskim iloczas zanikł w początkach XVI w., w wyniku czego dawne samogłoski długie uległy pochyleniu, co zaznaczano w piśmie zwykle za pomocą kreseczki (wiém, ów).
Intonacja
W języku polskim można zaobserwować trzy kontury intonacyjne. Czyli trzy typy zmian tonu głosowego.
- Spadek tonu podstawowego: kedencję
- Wzrost tonu podstawowego: antykadencję
- brak zmiany tonu podstawowego: progrediencję
