Gramatyka języka polskiego

Test ortograficzny

morielf — Fri, 14 Dec 2007 07:52:21 +0000

Zapraszam do tekstu i czekam na uwagi

Szanowni Państwo!

Przyszliście dzisiejszego poranka do jednej z niedawno odremontowanych sal budynku Collegium Maius mieszczącego się w dzielnicy Poznań-Stare Miasto przy ulicy Fredry.

Zapewne zamierzacie zdać egzamin sprawdzający znajomość ortografii i interpunkcji polskiej.

Niewiele potrzeba, by Wasze starania nie poszły na marne, jednakże równie łatwo o niepowodzenie, które może się przytrafić każdemu, kto nie zapanuje nad rozkojarzonym umysłem.

Nie najlepiej byłoby zatem rozmyślać w tej chwili o niespełnionych obietnicach ekspartnerów życiowych, o konfliktach z niby-teściową, o stusiedemdziesięciosześciocentymetrowym brunecie spotkanym w Środę Popielcową w klubo-kawiarni.

Niewskazane są także rozważania na temat członkostwa w Polskim Związku Piłki Nożnej bądź kariery w zawodzie lekarza neurochirurga.

Nie warto też dać ponieść się marzeniom o wojażach po Kraju Kwitnącej Wiśni, po ojczyźnie Chińczyków czy południowej części Korei Południowej.

Tym bardziej nie pora na wspominanie zgubionego podczas przechadzki Alejami Marcinkowskiego i ulicą Święty Marcin pięćdziesięciodolarowego banknotu.

Szkoda byłoby zaprzepaścić całosemestralne trudy związane ze zdobywaniem umiejętności bezbłędnego pisania po polsku.

Hieronim K.

Wyraz i forma

morielf — Fri, 31 Aug 2007 08:08:40 +0000

Fleksja / Odmiennia / Odmiana wyrazów (od łac. flexio = zginanie; niem. Flexion, fr. flexion, ang. inflexion, ros. fleksija):

“(…) odmiana wyrazów; zespół form służących do oznaczania stosunków między wyrazami w zdaniu” (Słownik języka polskiego pod redakcją W. Doroszewskiego);
“Fleksja, odmiana wyrazów; zespół form wyrazowych zróżnicowanych w zależności od funkcj, jakie wyrazy pełnią w zdaniu” (Wielka encyklopedia powszechna PWN).

Określenie definicji fleksji jest zależne od tego, jak rozumie się terminy podstawowe: “wyraz” oraz “forma”.

WYRAZ

Jan Tokarski wyróżnia pojęcia:

wyraz syntagmatyczny (gr. syntagma = oddział wojskowy, całość uporządkowana, uporządkowanie)
wyraz w tekście, zwykle w jednej z form i w jednym ze znaczeń
(np. w zdaniu Mam wielu przyjaciół: przyjaciół),
wyraz paradygmatyczny (gr. paradeigma = wzór, przykład)
zbiór wyrazów syntagmatycznych, zestawiony według określonej zasady porządkującej
- paradygmaty jako takie w zdaniu nie występują
(np. zbiór wszystkich form wyrazu przyjaciel).

FORMA
Tokarski podaje trzy znaczenia:

podzielność wyrazu na części znaczeniowe wymienne (definicja Doroszewskiego),
morfem (definicja Szobera – dziś przestarzała),
składnik wyrazu paradygmatycznego (paradygmatu) stanowiącego zbiór wyrazów syntagmatycznych i uporządkowanego według określonej zasady gramatycznej, mającego zwykle wspólny temat i różne końcówki – wyraz syntagmatyczny.

POJĘCIE AGLUTYNACJI

Aglutynacja (łac. agglutino = zlepiam) to typ organizacji znamion i funkcji w formach fleksyjnych – taki jak w formach czasu przeszłego w koniugacji polskiej.

Różnice między aglutynacją a fleksją:

w aglutynacji końcówki mogą być ruchome, podczas gdy we fleksji mają one miejsce stałe, zwykle na końcu wyrazów;
w aglutynacji jedna końcówka może obsługiwać szereg form związanych z sobą, podczas gdy we fleksji końcówka ta musi być powtarzanaprzy każdej z form, których dotyczy;
w aglutynacji następuje podporządkowanie poszczególnych funkcji odrębnym znamionom, tak że łączenie tych funkcji powoduje zestawienie znamion obok siebie, podczas gdy we fleksji jedno znamię niepodzielnie może dotyczyć całego splotu różnych funkcji

Fleksja a słowotwórstwo

morielf — Fri, 31 Aug 2007 08:08:18 +0000

Granica między fleksją a słowotwórstwem nie jest łatwa łatwa, ze względu na trudności w zdefiniowaniu obu.

Według najczęstszych definicji fleksji (formy fleksyjne służą do oznaczania stosónków między wyrazami w zdaniu, czy też różnicują formy w zależności od funkcji pełnionej w zdaniu) granica między fleksją a słowotwórstwem polega na tym, że fleksja obejmuje formy wyrażającerelacje syntetyczn, a słowotwórstwo relacje leksykalne.

Nastarcza to jednak wiele wątpliwości. Można więc ustalić ogólną zasadę fleksji, zbierając to wszystko, co zalicza się do fleksji = fleksja to pojęcie zbiorcze obejmujące deklinację i koniugację.

Fleksja:

zespoły form przypadkowych – DEKLINACJA
zespoły form osobowych – KONIUGACJA

Problem pojawia się przy próbie opisy form imiesłowów (zakończonych na -ący, -ąca, -ące, -any, -ana, -ane, -ty, -ta, -te etc.), które w słownikach zaliczane są do do koniugacji. Czyli koniugacja obejmuje także przypadkowe paradygmaty deklinacyjne. Więc wyraz czytający traktuje się jako formę czasownika czytać. Ta tradycyjna praktyka wiąże się m.in. z ekonomią opisu. Możliwe jest to, w przeciwieństwie np. do zdrobień, ze wględu na to, że występuje tu SERYJNOŚĆ.

Można sformułować, skomplikowaną, ale jednoznaczną zasadę tworzenia serii imiesłowów, da się wyprowadzić je z osobowej formy osobowej czasownika w sposób regularny. Można je poprawnie generować.

zdrobnienia

Trudno mówić o takiej regularności przy zdrobnieniach.

kot – kotek, nie kocik

pies – piesek, nie piesik

ale koń - konik, nie koniek

Regularnie można tworzyć także tzw. formy gerundialne

Formy te (-anie, -enie, -cie), podobnie jak imiesłowy, powiązane są z formami osobowymi czasownika seryjnie (zdrobnienia ze swoimi podstawami – nie). Ta seryjność pozwoliła Doroszewskiemu włączyć je do form koniukacyjnych. Czyli czytanie traktuje jako formę czasownika czytać.

Tokarski skłania do rewizji stosunku między fleksją a słowotwórstwem. To, co ma charakter seryjny, daje się algorytmizować, coraz szerzej zalicza się do fleksji. To, co owej seryjności nie wykazuje, pozostaje w obrębie słowotwórstwa.

Fleksja a składnia

morielf — Fri, 31 Aug 2007 08:08:00 +0000

Granice fleksji wiążą się z jej relacją względem składni.